Wierni Czytelnicy Optyczne.pl doskonale wiedzą, że na znaczną większość swoich wyjazdów urlopowych zabieram zarówno aparat fotograficzny, jak i lornetkę. O ile temat aparatu jest tutaj mało kontrowersyjny, bo w dzisiejszych czasach każdy ma go przy sobie, choćby poprzez jego obecność w smarfonie, to temat lornetek wciąż słabo przebił się do świadomości zwykłych ludzi.

W dzisiejszych czasach brak lornetki w arsenale przeciętnego Kowalskiego nie jest już kwestą braku dostępu czy wyboru sprzętu, bo jest on naprawdę ogromny. W znacznej większości przypadków nie jest to też kwestia finansów, bo dzisiaj w kwocie do tysiąca złotych można kupić lornetkę, która zadowoli znaczną większość amatorów. Problemem jest brak świadomości tego, co można zyskać, zabierając ze sobą lornetkę na spacer, wycieczkę czy wakacyjny wyjazd.

Nikon 8×30 EII

Żeby daleko nie szukać, posłużę się przykładem. Korzystając z ładnej pogody, która pojawiła się na początku marca, wybrałem się z żoną na kilkudniowy wypad na Mierzeję Wiślaną. Jak zawsze, na każdy spacer zabieraliśmy ze sobą lornetki – ja używałem Nikona 8x30 EII, natomiast moja żona Zeissa SFL 10x30. Przez dwa dni naszego pobytu zostały one wykorzystane do obserwacji ogromnych kluczy gęgaw, kormoranów, żurawi i łabędzi przelatujących nad Zalewem Wiślanym, licznych sikorek, wróbli, zięb, rudzików, siwych wron, srok, pełzaczy, kowalików, kosów i dzięciołów buszujących w lasach, kilku gatunków ptaków drapieżnych oraz trzech gatunków mew spacerujących po szerokich plażach Zatoki Gdańskiej.

----- R E K L A M A -----

Jakby tego było mało, w pewnym momencie, na niskiej wysokości, w pięknym słońcu, przeleciała para dyżurna dwóch MIGów 29 z 22 Bazy Lotnictwa Taktycznego w Malborku, a w innym czasie PZL M28 Bryza polskiej Straży Granicznej. Nie mówiąc już o tym, że owych lornetek regularnie używaliśmy do obserwacji terenu – np. pięknych widoków nad wciąż zamarzniętym Zalewem Wiślanym, formacji chmur na niebie, uszkodzeń spowodowanych przez zimowe sztormy czy szczątków drzew unoszących się na falach Bałtyku.

Piękna pogoda pozwoliła także na obserwacje i fotografowanie zachodów Słońca. Jest to w zasadzie jedyny moment, kiedy w miarę bezpiecznie można spojrzeć na tarczę naszej dziennej gwiazdy przez lornetkę pozbawioną specjalnego filtra. Chociaż nawet wtedy trzeba uważać i zachować ostrożność. Przejrzystość powietrza nie powinna być zbyt dobra, a Słońce powinno dotykać horyzontu lub wręcz częściowo się za niego chować. Jeśli mamy szczęście, możemy wtedy dojrzeć plamy słoneczne, zielony promień, czy nawet elementy krajobrazu widoczne przed tarczą.

Oczywiście nie byliśmy jedynymi osobami, które w tym czasie korzystały z ładnej pogody, ale byliśmy jedynymi, które miały ze sobą lornetki i mogły oddawać się przyjemności podziwiania wspomnianych przed chwilą atrakcji w pełnej krasie.

Sytuacja ta spowodowała, iż uznałem, że popularyzacji wiedzy lornetkowej nigdy nie jest zbyt dużo i chyba znów nadszedł czas, żeby przypomnieć kilka podstaw, które pozwolą osobom początkującym wejść w ten temat i skusić się na zakup swojej pierwszej lornetki. Nie przedłużajmy więc i przejdźmy do konkretów.

Delta Optical Chase 8x42 ED - podstawowe parametry widoczne na śrubie do ustawiania ostrości.

Dwa najbardziej podstawowe parametry, które znajdziemy na obudowie każdej lornetki, to powiększenie i średnica obiektywu wyrażona w milimetrach. Oba są łatwe do zrozumienia. Powiększenie mówi nam o tym, ile razy obraz widziany przez lornetkę jest większy niż ten widziany gołym okiem. Średnica obiektywu to nic innego jak średnica przedniej soczewki. Im ona większa, tym więcej światła zbiera lornetka i tym większą rozdzielczość ma uzyskiwany przez nią obraz. Jednocześnie wraz ze wzrostem tej średnicy rosną rozmiary i waga interesującego nas sprzętu.

W przypadku typowych lornetek średnice obiektywów zawierają się od 20 do 60 mm. Lornetek mniejszych od 20 mm nie robi się z racji na to, że zbierają one zbyt mało światła, jednocześnie ich rozmiary byłyby na tyle małe, że trudno byłoby dopasować je do wymogów stawianych przez naszą anatomię. Lornetki z obiektywami większymi niż 60 mm nie są już tak rzadkie, ale najczęściej mamy wtedy do czynienia z potężnymi instrumentami używanymi na statywach i wykorzystywanymi przez wojsko (w szczególności przez marynarkę wojenną) oraz miłośników astronomii.

Fujinon FMR-SX2 16x70 - duża lornetka wykorzystywana przez miłośników astronomii i wojsko.

Jeśli chodzi o powiększenia, to tutaj typowy zakres zaczyna się na wartości 6 razy, a kończy na 15-16. Lornetki o powiększeniach mniejszych niż 6 razy robi się bardzo rzadko, bo zysk w stosunku do tego, co widać gołym okiem, jest wtedy zbyt mały. Choć zdarzają się tutaj wyjątki i spotykamy je najczęściej pośród małych i bardzo prostych konstrukcji optycznych, wykorzystywanych np. w lornetkach teatralnych czy instrumentach do przeglądowych obserwacji nieba.

Jeśli chodzi o maksymalne typowe powiększenie, to tutaj ograniczeniem jest stabilność obserwacji. Uznaje się, że zaawansowany użytkownik, który nie jest w podeszłym wieku, może obserwować z ręki z maksymalnymi powiększeniami sięgającymi właśnie 15-16 razy. Nie oznacza to, że nie ma na rynku lornetek o większych powiększeniach. Istnieją takie modele, ale znów są to bardziej specjalistyczne instrumenty, np. duże lornetki astronomiczne lub wojskowe używane na statywie, ewentualnie drogie konstrukcje wyposażone w optyczną stabilizację obrazu.

Canon 18x50 IS - lornetka o powiększeniu 18 razy wyposażona w optyczną stabilizację obrazu.

Oba omawiane przed chwilą podstawowe parametry mają istotny wpływ na jedną z najważniejszych rzeczy, z jaką mamy do czynienia przy obserwacjach przez lornetkę, a mianowicie na jasność uzyskiwanego obrazu. Owa jasność rośnie wraz ze wzrostem średnicy obiektywu, a jednocześnie maleje wraz ze wzrostem powiększenia. Określenie dokładnej wartości owej jasności jest możliwe dzięki wprowadzeniu kolejnej definicji, mianowicie tzw. źrenicy wyjściowej, która jest stosunkiem średnicy obiektywu wyrażonej w milimetrach i powiększenia. Przykładowo lornetka 10x50 ma źrenicę wyjściową wynoszącą 5 mm, a lornetka 8x32 równe 4 mm. W sensie fizycznym rozmiar tej źrenicy wyjściowej możemy określić, spoglądając na lornetkę od strony okularu i mierząc rozmiar krążka światła, który jesteśmy tam w stanie dojrzeć.

Jasność powierzchniowa obrazu, którą daje nam lornetka, jest proporcjonalna do kwadratu źrenicy wyjściowej. We wspomnianych wcześniej przykładach lornetka 10x50 da nam jasność obrazu wynoszącą 25, natomiast 8x32 już tylko 16. Obraz dawany przez lornetkę klasy 10x50 będzie więc o 56% jaśniejszy niż ten widziany w modelu 8x32, bo stosunek liczb 25 i 16 wynosi 1.56.

Opisywany przed chwilą zakres powiększeń i średnic obiektywu, jaki jest dostępny w popularnych lornetkach, sam w sobie narzuca pewne ograniczenia na zakres źrenic wyjściowych. Jakby tego było mało, owa źrenica wyjściowa jest na tyle ważnym parametrem, że ona sama wprowadza dodatkowe ograniczenia. Otóż z jednej strony nie opłaca się robić lornetek ze źrenicami większymi od 7 mm, bo taki właśnie maksymalny rozmiar osiąga źrenica naszego oka. Zastosowanie większej źrenicy wyjściowej spowodowałoby, że część światła zbieranego przez obiektyw nie trafiłaby do naszej siatkówki. Z drugiej strony bardzo rzadko stosuje się źrenice wyjściowe mniejsze od 2 mm, bo wtedy jasność powierzchniowa uzyskiwanego obrazu jest po prostu zbyt mała.

Za najbardziej uniwersalną źrenicę wyjściową, czyli taką, która sprawdzi się do większości zastosowań, uznaje się rozmiar 5 mm. To od razu tłumaczy popularność lornetek o parametrach takich jak 6x30, 7x35, 8x40 czy 10x50. Przecież klasyczną lornetką wojskową noszoną przez oficerów podczas II WŚ i niedługo po niej był właśnie model 6x30. Jednymi z najbardziej popularnych lornetek używanych przez ptasiarzy w USA były Baush & Lomb Zephyr 7x35 czy Bushnell Rangemaster 7x35, natomiast w Wielkiej Brytanii ogromną popularność zdobył Swift Aubudon 8.5x44. W naszym kraju, przez wiele lat, za kultowe lornetki uznawane były rosyjskie BPC Tento 10x50 czy Zeissy z Jeny z linii Jenoptem lub Decarem, także mające parametry 10x50. Wszystkie te modele łączy właśnie źrenica wyjściowa o rozmiarze 5 mm.

Swift Audubon 8.5x44 Model 804

Osoby, które bardziej siedzą w temacie lornetek, wiedzą, że duży rozrzut dostępnych tam parametrów wynika z faktu, iż do różnych zastosowań potrzebujemy różnych lornetek. Zaawansowany obserwator potrafi więc mieć w swoim arsenale kilka różnych modeli. Gdy jednak chcemy zainteresować tym tematem osobę początkującą, trudno będzie doradzać jej zakup kilku lornetek. W sytuacji, gdy musimy ograniczyć się do jednego instrumentu, dobrym punktem startowym jest właśnie źrenica wyjściowa wynosząca 5 mm, która jest uznawana za najbardziej uniwersalną.

Kolejnym krokiem w ograniczeniu wyboru i bólu głowy z nim związanego jest odrzucenie najbardziej skrajnych średnic obiektywów. Początkującemu nie powinniśmy polecać więc nic większego od 50 mm i mniejszego od 30 mm. W pierwszym przypadku mamy bowiem do czynienia głównie z nocnymi instrumentami przeznaczonymi do pracy w kiepskich warunkach oświetleniowych, a w drugim z maluchami, w których mamy zdecydowanie za dużo kompromisów.

Vortex Diamondback 8x42 HD - dobry stosunek jakości do ceny.

A skoro już ograniczyliśmy się do obiektywów z przedziału 30-50 mm oraz uniwersalnej źrenicy wyjściowej wynoszącej 5 mm, świetnym punktem wyjścia jest tutaj lornetka o parametrach 8x40 lub 8x42. Taki model sprawdzi się dobrze w znacznej większości warunków, w jakich przychodzi nam wykorzystywać lornetki. Jednocześnie rozmiary takiego instrumentu oraz jego waga, która w znacznej większości przypadków wynosi od 600 do 750 gramów, powodują że jest on na tyle lekki i poręczny, że świetnie sprawdzi się na większości wypraw oraz spacerów. Jakby tego było mało, są to bardzo popularne parametry, które znajdują się w ofercie prawie wszystkich producentów. To powoduje, że wybór jest tutaj ogromny i w każdej rozsądnej kategorii cenowej można polecić co najmniej kilka udanych modeli. Dodatkowo powiększenie 8 razy nie stwarza żadnych problemów nawet początkującym obserwatorom i pozwala na komfortowe obserwacje także osobom starszym oraz dzieciom.

Delta Optical Forest 8x42 Gen3 - nowść od polskiej firmy.

Jeśli więc chcemy mieć w rodzinie jedną, uniwersalną lornetkę, której będziemy używać niejako do wszystkiego i będzie ona wykorzystywana przez kilka osób będących w różnym wieku, najbezpieczniejszym wyborem będzie tutaj właśnie model klasy 8x40 lub 8x42.

Gdy mamy trochę bardziej ukierunkowane wymagania, możemy lekko modyfikować docelowe parametry. Przykładowo, gdy wiemy, że naszej lornetki będziemy używać głównie w dzień, a jednocześnie nie boimy się większego powiększenia, albo wręcz nam na nim zależy, powinniśmy rozważyć zakup lornetki klasy 10x42. Tutaj jasność powierzchniowa obrazu będzie wyraźnie niższa, ale nie będzie to uciążliwe, dopóki będziemy pracować w dobrych warunkach oświetleniowych.

Nikon Action EX 10x50 CF - klasyk Porro w przystępnej cenie.

Z drugiej strony, gdy zależy nam na większym powiększeniu, ale wiemy, że wciąż będziemy chcieli mieć instrument bardzo uniwersalny, który da radę w ciemnym lesie lub pod nocnym niebem, powinniśmy skierować swój wzrok na parametry 10x50. Z taką lornetką wciąż da się chodzić w teren i używać jej z ręki, bo jej waga typowo nie przekracza 1 kilograma, ale nie będzie to już tak łatwe i przyjemne, jak z mniejszymi modelami. Jednocześnie w tych parametrach wciąż możemy znaleźć na rynku przystępne cenowo modele z pryzmatami ułożonymi w systemie Porro.

Skoro już weszliśmy na poziom średnicy obiektywu wynoszącej 50 mm, to warto tutaj poruszyć temat lornetek klasy 12x50. To godne polecenia parametry, ale trzeba pamiętać, że większe powiększenie i spora waga mogą na początku sprawiać trochę problemów. W ogóle duże powiększenia, w przypadku lornetek dla amatorów, są mocno przereklamowane. Wielu początkujących rzuca się na modele kuszące przybliżeniami ma poziomie 15 czy nawet 20 razy, a potem ma problemy z ich codziennym użytkowaniem i szybko zniechęca się do nich. Obserwując z ręki, bardzo często znacznie lepsze efekty osiągniemy używając modelu klasy 10x42 czy 10x50, niż lornetki oferującej powiększenie od 15 razy w górę. Powiem więcej. Gdy lornetka ma służyć więcej niż jednej osobie w rodzinie, bezpiecznie będzie unikać powiększeń większych niż 10 razy, bo dla niektórych problemy ze stabilnością i łatwym odnajdywaniem obiektów rozpoczynają się już od przybliżeń w okolicach 12 razy i tym osobom dość spory i stosunkowo ciężki model klasy 12x50 może sprawić sporo problemów.

Zeiss SFL 8x30 o wadze tylko 460 gramów i rozmiarach 120x107 mm - moim zdaniem najlepsza mała lornetka na rynku.

Gdy jednak wiemy, że lornetki będziemy używać wyłącznie w dzień, bo będzie to wakacyjny sprzęt wykorzystywany przede wszystkim na wyjazdach, które są realizowane podczas dobrej, najczęściej słonecznej pogody, wcale nie musimy kupować dużych i stosunkowo ciężkich modeli o obiektywach o średnicy od 40 do 50 mm. Na rynku jest bowiem ogromny wybór lornetek klasy 8x30 czy 8x32. Takie modele są małe i poręczne, a ich waga typowo nie przekracza 600 gramów. Najlżejsze z nich ważą nawet mniej niż 500 gramów i docenią je szczególnie te osoby, które lubią naprawdę długie, piesze wyprawy czy nawet wycieczki rowerowe. Jednocześnie oferują one źrenicę wyjściową na poziomie 4 mm, która da nam obraz na tyle jasny, że nasze dzienne obserwacje będą w pełni komfortowe. Jeśli chodzi o klasę 8x32, tutaj oferta producentów też jest bardzo bogata i możemy wybierać pośród wielu udanych modeli w sporym zakresie cenowym.

Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że dla większości osób, dla których lornetka ma być sprzętem używanym prawie wyłącznie rekreacyjnie, to właśnie parametry klasy 8x30 czy 8x32 mogą okazać się najlepsze. Będziemy mieli lekki i poręczny, a przez to mobilny sprzęt, łatwy w użyciu niezależnie od wieku obserwatora, który w typowych warunkach będzie w zupełności wystarczający.

Nikon Prostaff P7 8x30 - maluch o dużym polu widzenia, w przystępnej cenie.

Uogólniając trochę bardziej, odważę się postawić tezę, że absolutnie większość początkujących miłośników obserwacji lornetkowych oraz spora część bardziej zaawansowanych obserwatorów może ograniczyć swój wybór do parametrów 8x32, 8x42, 10x42 i 10x50. Które konkretnie z nich wybrać, zależy od wspominanych już wcześniej okoliczności i naszych osobistych preferencji.

Ponieważ tekst ten był adresowany do osób zupełnie początkujących, nie poruszałem tutaj tematu innych ważnych parametrów, które warto znać, chcąc wybrać idealną dla siebie lornetkę. O takich rzeczach jak pole widzenia, odstęp źrenicy wyjściowej, minimalna odległość ustawiania ostrości, typ pryzmatów czy wypełnienie gazem szlachetnym opowiemy więc przy innej okazji.

Swarovski NL Pure 10x42 - dla tych, którzy nie lubią chodzić na żadne kompromisy.